82° Rocznica Powstania Warszawskiego 1944
Aktualność
63 dni walki o wolność i zniszczenie polskiej stolicy
1 sierpnia 1944 roku o godzinie 17:00, znanej jako „Godzina W”, Warszawa wystąpiła przeciwko niemieckiej okupacji. Rozpoczął się w ten sposób jeden z najbardziej dramatycznych, krwawych i bohaterskich epizodów w historii Polski podczas II wojny światowej: Powstanie Warszawskie.
Decyzja o rozpoczęciu powstania nie była wynikiem jednej przyczyny. Była konsekwencją połączenia czynników politycznych, wojskowych i narodowych:
1. Bliskość Armii Czerwonej
Latem 1944 roku wojska sowieckie posuwały się na zachód i znajdowały się coraz bliżej Warszawy. Dla polskiego dowództwa nadejście Sowietów stawiało przed nim trudny dylemat: wyzwolić stolicę przed ich wkroczeniem czy pozwolić, aby Armia Czerwona wystąpiła przed światem jako jedyny wyzwoliciel Warszawy.
2. Wola zamanifestowania polskiej suwerenności
Polski Rząd na Uchodźstwie, mający siedzibę w Londynie, dążył do tego, aby Armia Krajowa (AK) oraz struktury Polskiego Państwa Podziemnego były legalnymi władzami, które wyzwolą stolicę.
Powstanie miało być zatem nie tylko operacją wojskową, ale również polityczną demonstracją, że Polska posiada własne państwo i nie zgadza się, aby jej przyszłość była decydowana przez Moskwę.
3. Pięć lat niemieckiej okupacji
Od września 1939 roku ludność polska doświadczała egzekucji, deportacji, pracy przymusowej, aresztowań, prześladowań oraz systematycznej polityki zmierzającej do zniszczenia polskich instytucji i kultury narodowej.
Warszawa została poddana nieustannemu terrorowi. Powstanie było również nagromadzonym wyrazem sprzeciwu społeczeństwa, które przez pięć lat oczekiwało na moment, w którym będzie mogło otwarcie podjąć walkę.
4. Obawa przed nową dominacją sowiecką
Dla polskich przywódców klęska Niemiec nie oznaczała automatycznie odzyskania przez Polskę pełnej niepodległości.
Doświadczenie sowieckiej agresji z września 1939 roku, a następnie los Polaków na terenach zajętych przez Armię Czerwoną — deportacje na Syberię oraz zbrodnia katyńska — wzmacniały obawę, że wyzwolenie spod okupacji niemieckiej zostanie następnie zastąpione politycznym podporządkowaniem Stalinowi.
W tych okolicznościach dowództwo ruchu oporu uznało, że nadszedł moment na podjęcie decydującej próby. Było to przedsięwzięcie niezwykle ryzykowne: wyzwolić Warszawę przed wkroczeniem Sowietów i doprowadzić do tego, aby polska flaga ponownie załopotała nad niepodległą stolicą.
Początek powstania
O godzinie piątej po południu, 1 sierpnia 1944 roku, tysiące żołnierzy Armii Krajowej zaatakowały niemieckie pozycje w różnych punktach Warszawy.
Powstańcy mieli ogromną przewagę moralną oraz poparcie ludności, ale znajdowali się w niezwykle trudnej sytuacji militarnej: brakowało broni, amunicji, ciężkiej artylerii i środków transportu.
Pierwsze dni przyniosły znaczące sukcesy. Polacy zdołali opanować rozległe obszary miasta i wznieśli barykady, które przekształciły ulice w linie obronne. Przez krótki czas Warszawa zdawała się odzyskiwać wolność.
Jednak armia niemiecka szybko przystąpiła do kontrataku.
Niemiecka odpowiedź była brutalna. Rozkaz Hitlera nie ograniczał się jedynie do odzyskania utraconych pozycji, lecz zakładał również ukaranie ludności i zdławienie oporu poprzez terror. W pierwszych dniach sierpnia doszło do wielkich masakr na Woli i Ochocie, w których zamordowano dziesiątki tysięcy cywilów.
Ludność cywilna zapłaciła straszliwą cenę. Mężczyźni, kobiety, osoby starsze i dzieci zostali uwięzieni w mieście zamienionym w pole bitwy. Atakowano szpitale, palono domy, niszczono łączność, a żywności zaczynało brakować.
Sześćdziesiąt trzy dni oporu
Pomimo niemieckiej przewagi polski opór nie załamał się.
Powstańcy wykorzystywali kanały, aby przemieszczać się pomiędzy poszczególnymi dzielnicami, przekazywać meldunki, ewakuować rannych i utrzymywać łączność.
Walka przybrała charakter skrajnie trudnych działań miejskich: każdy budynek mógł zostać przekształcony w twierdzę, a każda ulica w linię frontu.
Jednym z najważniejszych epizodów walk były działania w Starym Mieście, gdzie powstańcy przez wiele tygodni stawiali opór znacznie liczniejszym i lepiej uzbrojonym siłom niemieckim.
Kolejnym ważnym miejscem walk był Mokotów, którego obrona została szczegółowo udokumentowana przez Eugeniusza Ajewskiego, żołnierza pułku „Baszta”. Jego dzieło Mokotów walczy 1944 stanowi niezwykle ważne świadectwo pozwalające zrozumieć walki w tej części Warszawy oraz doświadczenia żołnierzy ruchu oporu.
Sytuacja militarna Polaków pogarszała się z każdym dniem. Oczekiwana pomoc zewnętrzna okazała się niewystarczająca. Najbardziej dramatycznym problemem była niemożność nawiązania skutecznej współpracy z Armią Czerwoną, która dotarła w pobliże Warszawy, lecz nie udzieliła powstańcom oczekiwanej pomocy wojskowej.
Kwestia sowiecka stała się w ten sposób jednym z centralnych elementów tragedii.
Norman Davies analizuje Powstanie nie tylko jako bitwę pomiędzy Polakami a Niemcami, lecz również w kontekście złożonego konfliktu politycznego pomiędzy Polską, Niemcami, Związkiem Sowieckim i zachodnimi aliantami.
Tragedia Warszawy była pod tym względem również tragedią koalicji alianckiej oraz sprzecznych interesów, które po wojnie miały zadecydować o losach Europy Środkowej.
Kapitulacja
We wrześniu sytuacja powstańców stała się dramatyczna. Brak żywności, lekarstw, amunicji i ciężkiej broni uniemożliwiał odniesienie zwycięstwa militarnego.
Mimo to opór trwał nadal.
Ostatecznie, po 63 dniach walk, 2 października 1944 roku, przedstawiciele strony polskiej podpisali akt kapitulacji.
Żołnierze Armii Krajowej zostali skierowani do obozów jenieckich. Ludność cywilna, wypędzona z Warszawy, została wysiedlona do różnych miejsc, podczas gdy stolica praktycznie opustoszała.
Jednak kapitulacja wojskowa nie oznaczała końca zniszczenia.
Dla Niemców rozpoczynała się teraz kolejna faza operacji: systematyczne unicestwianie Warszawy.
Epilog: Hitler rozkazał zniszczenie miasta
Zniszczenie Warszawy stanowi jeden z najbardziej wstrząsających aspektów Powstania Warszawskiego 1944 roku.
Po kapitulacji specjalne jednostki niemieckie rozpoczęły metodyczną operację burzenia miasta. Budynek po budynku, ulica po ulicy, kwartał po kwartale Warszawa była podpalana i wysadzana w powietrze.
Nie chodziło jedynie o zniszczenie obiektów wojskowych. Niemcy celowo niszczyli zabytkowe budynki, kościoły, biblioteki, pałace, pomniki oraz centra polskiej kultury.
Celem było wymazanie materialnych śladów istnienia stolicy oraz zniszczenie wszystkiego, co symbolizowało historyczną ciągłość narodu polskiego.
Skala zniszczeń była ogromna: ponad 80% zabudowy Warszawy zostało zniszczone. Stolica została zamieniona w ogromne pole ruin.
W tym miejscu pojawia się jeden z najbardziej przerażających aspektów opisanych przez Normana Daviesa. Wola zniszczenia miasta posunęła się do tego stopnia, że Hitler miał wyrazić zamiar „zamienienia Warszawy w jezioro” — obraz, który w sposób niezwykle dobitny oddaje skalę niemieckiej polityki wobec polskiej stolicy.
Davies umieszcza tę groźbę w kontekście nazistowskiej decyzji o wymazaniu Warszawy jako politycznego i narodowego centrum Polski.
Celem nie było wyłącznie pokonanie powstańców. Celem było zniszczenie miasta, które symbolizowało Polskę.
Kiedy Armia Czerwona wkroczyła ostatecznie do Warszawy w styczniu 1945 roku, zastała stolicę niemal martwą. Niemcy pozostawili po sobie zrujnowane miasto, którego ogromne obszary zamieniły się w gruzy.
A jednak historia na tym się nie skończyła.
Warszawa została odbudowana. Jej mieszkańcy powrócili. Stare Miasto zostało odtworzone kamień po kamieniu, przy wykorzystaniu zachowanych przed wojną planów, fotografii i dokumentów.
Dlatego znaczenia historycznego Powstania Warszawskiego 1944 roku nie można sprowadzić wyłącznie do jego militarnej klęski.
Powstańcy nie osiągnęli swojego bezpośredniego celu: nie zdołali wyzwolić stolicy przed nadejściem Sowietów. Jednak ich opór stał się jednym z najważniejszych symboli polskiej walki o niepodległość.
Niemcy mogli zniszczyć miasto, ale nie zdołali zniszczyć idei Polski.
Warszawa podniosła się z ruin. A jej odbudowa stanowiła sama w sobie ostatnie zwycięstwo tych, którzy przez 63 dni walczyli pod biało-czerwoną flagą.
Zdjęcia:
1. Polski patrol podczas pierwszych dni Powstania Warszawskiego.
2. Niemiecki pocisk trafia w budynek Prudential.
3. Jedno z ostatnich zdjęć Powstania Warszawskiego — mój ojciec, Stanisław Chowanczak, jest prowadzony do obozu jenieckiego.
Bibliografia:
Ajewski, Eugeniusz. Mokotów walczy 1944. Zbiór dokumentacji dotyczącej Powstania Warszawskiego na Mokotowie. Warszawa: Środowisko Żołnierzy AK „Baszta”, 1990. ISBN 83-11-07078-4.
Bartoszewski, Władysław. 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, wydanie trzecie, poprawione i rozszerzone, bez ingerencji cenzury. ISBN 978-83-240-1057-8.
Davies, Norman. Rising ’44: The Battle for Warsaw. Nowy Jork: Viking, 2004. ISBN 0-670-03284-0 / 978-0-670-03284-6.
Andrzej Chowanczak
Ambasador Historii Polski
