87° rocznica wybuchu II wojny światowej
Aktualność
POLSKA WOBEC DWÓCH AGRESORÓW
1° września 1939 roku Niemcy napadają na Polskę i rozpoczyna się II wojna światowa.
Tego dnia rozpoczyna się jeden z najbardziej tragicznych rozdziałów w historii ludzkości. Niemiecki atak na Polskę jest powszechnie znany, znacznie mniej znana pozostaje natomiast druga agresja, której ofiarą padło państwo polskie: 17 września Związek Sowiecki zaatakował Polskę od wschodu, podczas gdy Wojsko Polskie nadal prowadziło walkę z wojskami niemieckimi.
Sowiecka inwazja była tak niespodziewana, że jeszcze dzień wcześniej, 16 września, polski rząd zwrócił się do sowieckiego ambasadora Nikołaja Szaronowa z prośbą o udostępnienie karetek pogotowia, aby można było udzielić pomocy rannym polskim żołnierzom. Możliwe nawet, że dla samego sowieckiego przedstawiciela rozpoczęcie ofensywy było zaskoczeniem.
W ten sposób Polska znalazła się w obliczu dwóch wielkich potęg militarnych, które zaatakowały jej terytorium od zachodu i od wschodu.
Ogromna przewaga materialna
Od początku kampanii Niemcy dysponowali znaczną przewagą w zakresie wojsk pancernych, lotnictwa i artylerii. Do tej sytuacji od 17 września doszła również interwencja sowiecka.
Poniższe zestawienie pozwala zobrazować ogromną różnicę potencjałów militarnych, choć podane liczby należy interpretować z uwzględnieniem faktu, że poszczególne źródła stosują różne kryteria przy obliczaniu liczebności wojsk i ilości sprzętu.
Problem obrony granic
Polska strategia obronna miała również zasadniczą słabość. Ze względu na zobowiązania międzynarodowe oraz konieczność ochrony obszarów przygranicznych polskie siły zostały rozmieszczone wzdłuż bardzo rozległego frontu.
Pozwoliło to Niemcom wykorzystać swoją przewagę w zakresie mobilności, wyszukiwać słabe punkty i dokonywać głębokich włamań w polskie pozycje.
Istniało popularne powiedzenie, że „granica była tak dobrze strzeżona, że nie mógł się przez nią przedostać nawet mysz”. Problem polegał jednak na tym, że oznaczało to również brak możliwości skoncentrowania w każdym sektorze odpowiednio silnych wojsk, zdolnych powstrzymać wielkie niemieckie jednostki pancerne.
Niemiecka doktryna wojny manewrowej — oparta na współdziałaniu wojsk pancernych, lotnictwa, artylerii i jednostek zmotoryzowanych — wykorzystywała właśnie tę słabość.
Mokra: polska odpowiedź na wojnę manewrową
Jeden z najlepszych przykładów zdolności bojowych Wojska Polskiego miał miejsce już 1 września w bitwie pod Mokrą, gdzie Wołyńska Brygada Kawalerii, dowodzona przez pułkownika Juliana Filipowicza, stawiła czoło 4. Dywizji Pancernej Wehrmachtu.
Przez cały dzień Polacy odpierali niemieckie ataki, wykorzystując ukształtowanie terenu, przygotowane stanowiska, artylerię oraz wsparcie pociągu pancernego „Śmiały”.
Polska kawaleria nie walczyła z czołgami, szarżując na nie z szablami, jak później przedstawiała to część niemieckiej propagandy. Konie służyły żołnierzom przede wszystkim do przemieszczania się, natomiast w walce wykorzystywano głównie broń piechoty, artylerię, broń przeciwpancerną i karabiny maszynowe.
Rezultatem była poważna niemiecka porażka taktyczna. 4. Dywizja Pancerna poniosła znaczne straty, a według wykorzystywanych źródeł na polu bitwy unieruchomionych zostało ponad sto niemieckich pojazdów.
Mokra udowodniła, że mobilność, odpowiednie przygotowanie terenu, koncentracja ognia oraz umiejętne wykorzystanie broni przeciwpancernej mogły powstrzymać nawet silniejszą formację pancerną.
Kutrzeba i inna koncepcja prowadzenia wojny
Podczas gdy marszałek Edward Śmigły-Rydz, Naczelny Wódz Wojska Polskiego, kierował wojną uwarunkowaną koniecznością obrony rozległego terytorium, generał Tadeusz Kutrzeba, dowódca Armii „Poznań”, rozumiał konieczność wykorzystania mobilności i koncentracji sił w celu zrównoważenia niemieckiej przewagi.
Jego koncepcja opierała się na zasadach, które miały fundamentalne znaczenie podczas kampanii: ruchliwości, koncentracji sił i niespodziewanym manewrze.
Najważniejszym zastosowaniem tej koncepcji była operacja przeprowadzona kilka dni później, gdy Armia „Poznań” rozpoczęła 9 września kontratak przeciwko siłom niemieckim posuwającym się w kierunku Warszawy. Rozpoczynała się w ten sposób bitwa nad Bzurą, największa ofensywna operacja Wojska Polskiego podczas kampanii wrześniowej.
Tajemnica „Ur”
Polska opracowała również broń, która zaskoczyła przeciwników. Jedną z nich był karabin przeciwpancerny wz. 35, znany później jako „Ur”, kalibru 7,92 mm.
Zaprojektowany w całkowitej tajemnicy przed wojną, wz. 35 charakteryzował się niezwykłą jak na swoje czasy zdolnością przebijania pancerza i był w stanie przebić pancerz większości czołgów używanych podczas pierwszych walk II wojny światowej.
Istnienie tej broni utrzymywano w tajemnicy aż do wybuchu wojny, a jej wykorzystanie nie osiągnęło pełnego potencjału, jaki mogła zaoferować. Mimo to pozostaje ona znakomitym przykładem poziomu, jaki osiągnął polski przemysł zbrojeniowy przed 1939 rokiem.
Opór, który zaskoczył świat
Kampania wrześniowa zakończyła się okupacją terytorium Polski przez Niemcy oraz, od wschodu, przez Związek Sowiecki. 6 października 1939 roku zakończyły się ostatnie większe działania wojskowe kampanii.
Klęski militarnej nie należy jednak utożsamiać z brakiem oporu. Wojsko Polskie walczyło przez 35 dni przeciwko przeważającej potędze militarnej, a od 17 września przeciwko dwóm wielkim agresorom.
Francja upadła w czerwcu 1940 roku po 44 dniach kampanii, walcząc wyłącznie przeciwko Niemcom i korzystając ze wsparcia Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Polska natomiast stawiała opór przez 35 dni, walcząc przeciwko Niemcom i Związkowi Sowieckiemu, bez otrzymania bezpośredniej pomocy militarnej ze strony sojuszników.
Tragedia września 1939 roku była zatem czymś znacznie więcej niż tylko klęską militarną. Była początkiem niemieckiej i sowieckiej okupacji oraz systematycznej polityki terroru, deportacji, egzekucji i prześladowań, która naznaczyła historię Polski przez cały okres II wojny światowej.
Polska była pierwszym państwem zaatakowanym przez nazistowskie Niemcy, a kilka dni później została również najechana przez Związek Sowiecki. Mimo to Wojsko Polskie kontynuowało walkę zarówno w kraju, jak i poza jego granicami przez cały okres II wojny światowej.
Fotografie
- Infografika.
- Polska piechota.
- Polskie czołgi 7TP.
- Niemieccy żołnierze przekraczający granicę 1 września 1939 roku.
Bibliografia
- Instytut Pamięci Narodowej (IPN), Wrzesień 1939. Polska wobec niemieckiej i sowieckiej agresji.
- Instytut Pamięci Narodowej, Agresja Niemiec i ZSRS na Polskę we wrześniu 1939 roku.
- Instytut Pamięci Narodowej, 1 września 1939 – początek II wojny światowej.
- Instytut Pamięci Narodowej, 17 września 1939 – agresja sowiecka na Polskę.
- Marcin Paluch, „Broń maszynowa, towarzysząca i przeciwpancerna batalionów piechoty Wojska Polskiego w 1939 r.”, Pamięć i Sprawiedliwość, t. 38, nr 2, 2021.
Andrés Chowanczak
Ambasador Historii Polski
