Generał Karol Świerczewski „Walter”: między mitem propagandy sowieckiej a prawdą historyczną
Aktualności
Niewiele postaci XX-wiecznej historii Polski zostało w takim stopniu wykorzystanych przez propagandę komunistyczną jak generał Karol Świerczewski (1897–1947), znany pod pseudonimem „Walter”. Przez dziesięciolecia przedstawiano go jako bohatera internacjonalizmu, symbol walki z faszyzmem oraz wzór „nowego Wojska Polskiego”. Jednak po otwarciu archiwów i opublikowaniu badań Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) wyłonił się znacznie bardziej złożony obraz tej postaci, w wielu aspektach odbiegający od wizerunku kreowanego w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
Urodzony w Warszawie, znajdującej się wówczas pod panowaniem Imperium Rosyjskiego, Świerczewski opuścił Polskę podczas I wojny światowej wraz z tysiącami robotników ewakuowanych w głąb Rosji. Tam związał się z ruchem bolszewickim i w listopadzie 1917 roku wstąpił do Armii Czerwonej. Walczył w wojnie domowej w Rosji przeciwko wojskom „białych”, a następnie uczestniczył również w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku, walcząc przeciwko odrodzonemu Wojsku Polskiemu. Zdaniem IPN fakt ten ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia, że cała jego kariera wojskowa była związana z państwem sowieckim, a nie z niepodległą Polską.
Po ukończeniu prestiżowej Akademii Wojskowej im. Frunzego rozwijał karierę w Armii Czerwonej oraz strukturach Kominternu. W 1936 roku został potajemnie wysłany do Hiszpanii, gdzie przyjął pseudonim „Walter” i kolejno dowodził XIV Brygadą Międzynarodową oraz 35. Dywizją Międzynarodową. Chociaż propaganda republikańska przedstawiała go jako odważnego dowódcę, dokumenty sowieckie i późniejsze badania ukazują oficera o nierównych wynikach dowodzenia, którego kompetencje wojskowe były często kwestionowane.
To właśnie w Hiszpanii narodziła się jedna z najbardziej znanych anegdot związanych z jego osobą. Amerykański pisarz Ernest Hemingway, będący korespondentem wojennym podczas wojny domowej, poznał osobiście Świerczewskiego i był pod wrażeniem jego odwagi podczas przemieszczania się po liniach frontu pod ostrzałem. Hemingway określił go mianem „człowieka, który nie kłaniał się kulom”, co później przyczyniło się do powstania legendy generała. Pisarz częściowo wykorzystał również jego postać jako jedną z inspiracji przy tworzeniu generała Golza w powieści „Komu bije dzwon”, choć bohater ten nie jest biografią Świerczewskiego, lecz literacką kompozycją opartą na kilku republikańskich dowódcach.
IPN przypomina również mniej znany aspekt jego biografii. Liczne relacje oficerów sowieckich i polskich wskazują, że zarówno podczas wojny domowej w Hiszpanii, jak i później w czasie II wojny światowej, Świerczewski często dowodził pod wpływem alkoholu, co poważnie wpływało na jakość podejmowanych przez niego decyzji. Zdarzało się nawet, że podwładni odmawiali wykonania rozkazów, uznając je za nieodpowiedzialne.
W czasie II wojny światowej nadal służył wyłącznie w Armii Czerwonej. W 1943 roku został skierowany przez Moskwę do organizowania polskich jednostek wojskowych tworzonych na terytorium Związku Sowieckiego. Najpierw pełnił funkcję zastępcy dowódcy 1 Armii Wojska Polskiego, dowodzonej przez generała Zygmunta Berlinga, a następnie objął dowództwo 2 Armii Wojska Polskiego (nie należy jej mylić z 2 Korpusem Polskim generała Władysława Andersa). Formacja ta była operacyjnie podporządkowana 1 Frontowi Ukraińskiemu Armii Czerwonej. Jego działania podczas bitwy pod Budziszynem w kwietniu 1945 roku do dziś spotykają się z ostrą krytyką historyków z powodu poważnych błędów taktycznych, które doprowadziły do śmierci tysięcy polskich żołnierzy.
Po zakończeniu wojny został mianowany drugim wiceministrem Obrony Narodowej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, komunistycznego państwa utworzonego pod kontrolą Związku Sowieckiego. Należy podkreślić, że było wielu wysokich rangą oficerów prosowieckich, którzy byli bardziej predysponowani do objęcia tego stanowiska niż on, na przykład marszałek Rokossowski. Na tym stanowisku zatwierdził liczne wyroki śmierci wydawane przez sądy wojskowe wobec żołnierzy Armii Krajowej oraz innych przeciwników politycznych. Z dokumentacji IPN wynika, że między grudniem 1944 a marcem 1945 roku podpisał dziesiątki wyroków śmierci za przestępstwa o charakterze politycznym.
28 marca 1947 roku, podczas inspekcji jednostek wojskowych w Bieszczadach, zginął w zasadzce pod Jabłonkami. Oficjalna wersja wydarzeń przypisała atak oddziałowi UPA, dowodzonemu przez Stepana Stebelskiego „Chrina”. Chociaż odpowiedzialność UPA jest akceptowana przez większość historyków, dokładne okoliczności zasadzki — niedostateczne zabezpieczenie konwoju, decyzje podejmowane przez samego generała oraz pewne nieścisłości w dokumentach — nadal pozostają przedmiotem badań historycznych. Władze komunistyczne natychmiast wykorzystały jego śmierć jako polityczne uzasadnienie rozpoczęcia Akcji „Wisła”, której celem było pozbawienie UPA zaplecza poprzez przymusowe przesiedlenie ludności z południowo-wschodniej Polski.
Współczesna historiografia IPN postrzega Karola Świerczewskiego nie jako legendarnego bohatera wykreowanego przez propagandę PRL — choć bez wątpienia jego osobista odwaga wywarła duże wrażenie na Erneście Hemingwayu — lecz jako oficera, którego cała kariera była podporządkowana interesom Związku Sowieckiego. Jego biografia lepiej niż wiele innych ukazuje głębokie podziały polityczne i wojskowe, które naznaczyły historię Polski w pierwszej połowie XX wieku.
Fotografie:
- Generał Karol Świerczewski.
- Generał Karol Świerczewski na banknocie 50 zł Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
- Rewers tego banknotu.
Bibliografia
- Instytut Pamięci Narodowej, Karol Świerczewski – Biuletyn Informacji Publicznej.
- Instytut Pamięci Narodowej, „Kulom się nie kłaniał”, gdyż najczęściej był pijany… (27 marca 2024 r.).
- Instytut Pamięci Narodowej, Film dokumentalny „Generał Walter” (IPN Lublin).
- Instytut Pamięci Narodowej, Opinia IPN dotycząca dekomunizacji ulic im. Karola Świerczewskiego.
- José Luis Orella, Karol Świerczewski, generał Walter – Polak na służbie Moskwy walczący w hiszpańskiej wojnie domowej, El Debate, 21 marca 2026 r.
Andrzej Chowanczak
Ambasador Historii Polski
