Pomnik Powstania Warszawskiego: pamięć i ofiara na placu Krasińskich
Aktualności
Na placu Krasińskich w Warszawie wznosi się jeden z najważniejszych pomników poświęconych Powstaniu Warszawskiemu 1944 roku. Jego historia ma również szczególne znaczenie: walka o jego powstanie trwała przez dziesięciolecia z powodu ograniczeń nakładanych przez władze komunistyczne na upamiętnianie Armii Krajowej i Powstania. Ostatecznie pomnik został odsłonięty 1° sierpnia 1989 roku, dokładnie 45 lat po rozpoczęciu powstania.
Projekt pomnika został przygotowany przez rzeźbiarza prof. Wincentego Kućmę oraz inżyniera Jacka Budyna. Ich projekt wybrano po kontrowersyjnym procesie konkursów i dyskusji politycznych dotyczących nazwy oraz znaczenia, jakie powinien mieć pomnik. Projekt Kućmy i Budyna został ostatecznie zatwierdzony w 1988 roku, pomimo krytyki ze strony różnych instytucji zawodowych i akademickich.
DWIE SCENY JEDNEJ TRAGEDII
Kompozycja składa się z dwóch grup rzeźbiarskich, które należy oglądać jako całość.
Pierwsza przedstawia powstańców wyłaniających się z ruin. Postacie zdecydowanie posuwają się naprzód, uzbrojone i wyposażone w charakterystyczny dla walczących w 1944 roku improwizowany sprzęt. Symbolizują wolę oporu i determinację, by stawić czoła niemieckiemu okupantowi pomimo ogromnej przewagi militarnej przeciwnika.
Druga grupa przedstawia powstańców schodzących do kanałów. Scena ta ma szczególne znaczenie, ponieważ kanały podczas Powstania stanowiły prawdziwą sieć komunikacyjną i ewakuacyjną. Ze Starego Miasta tysiące powstańców i cywilów korzystały z podziemnych przejść, aby przedostać się do innych części miasta.
Obie sceny można zatem interpretować jako dwa uzupełniające się momenty Powstania: walkę na powierzchni i walkę o przetrwanie pod ziemią. Pomiędzy tymi dwoma obrazami symbolicznie zawiera się cała tragedia 63 dni walk.
JĘZYK MATERIAŁÓW
Figury wykonano z brązu, materiału pozwalającego podkreślić objętość i dynamikę ciał oraz nadać powstańcom niemal fizyczną obecność. Kompozycja rzeźbiarska kontrastuje z surowymi elementami architektonicznymi przywołującymi obraz ruin Warszawy.
Kućma nie przedstawia żołnierzy regularnej armii. Jego figury przywołują mężczyzn i kobiety, którzy walczyli z bronią i wyposażeniem często zdobywanym lub improwizowanym. Ekspresyjne ujęcie ciał i umundurowania przekazuje zmęczenie, napięcie i determinację, odchodząc od wyidealizowanego przedstawienia bohatera.
Pomnik zawiera również symbol Polski Walczącej, słynną Kotwicę – znak Polski Walczącej i jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiego ruchu oporu podczas niemieckiej okupacji.
POMNIK, KTÓRY POWSTAŁ U SCHYŁKU KOMUNIZMU
Data odsłonięcia pomnika ma głębokie znaczenie historyczne. 1 sierpnia 1989 roku, kiedy pomnik został wreszcie odsłonięty, Polska znajdowała się w okresie przemian, które miały doprowadzić do końca systemu komunistycznego. Zaledwie dwa miesiące wcześniej odbyły się wybory 4 czerwca, stanowiące przełomowy moment w procesie upadku tego systemu.
Przez 45 lat pamięć o Powstaniu Warszawskim była poddawana ograniczeniom i politycznym kontrowersjom. Dlatego odsłonięcie pomnika oznaczało znacznie więcej niż stworzenie nowego miejsca pamięci: było publicznym uznaniem dla powstańców oraz odzyskaniem fundamentalnej części polskiej pamięci narodowej.
Dziś plac Krasińskich jest jednym z najważniejszych miejsc obchodów rocznicowych Powstania Warszawskiego. Pomnik upamiętnia nie tylko tych, którzy walczyli, lecz także ludność cywilną, która doświadczyła zniszczenia miasta.
Postacie powstańców wyłaniających się z ruin oraz tych, którzy znikają w kanałach, podsumowują w niezwykle sugestywnej kompozycji rzeźbiarskiej historię owych 63 dni: opór, poświęcenie i nadzieję.
Pomnik Kućmy i Budyna jest w istocie hołdem dla pokolenia, które zdecydowało się walczyć o Warszawę i wolność Polski. Jego odsłonięcie, 45 lat po rozpoczęciu Powstania, sprawiło, że pamięć, która przez dziesięciolecia była politycznie przemilczana, stała się wreszcie częścią przestrzeni publicznej.
Fotografie: dzięki uprzejmości Andrzeja Kicińskiego
1. Pomnik Powstania Warszawskiego.
2. Powstaniec wychodzący z ruin budynku, uzbrojony w pistolet maszynowy Błyskawica.
3. Polski kapłan podczas Powstania Warszawskiego.
4. Powstaniec wchodzący do kanału.
Andrés Chowanczak
Ambasador Historii Polski
