Polacy, którzy z zagranicy przyczynili się do niepodległości swojej ojczyzny
Aktualności
Polak, który bez oddania ani jednego strzału wywarł decydujący wpływ na I wojnę światową i drogę Polski do niepodległości
Polska utraciła niepodległość w 1795 roku i odzyskała ją dopiero w 1918 roku. Jednak w tym długim i złożonym procesie kluczową rolę odegrało wielu Polaków, którzy z zagranicy niestrudzenie działali na rzecz sprawy narodowej. Jednym z nich był Jan Maria Horodyski, którego wpływ polityczny i dyplomatyczny miał bezpośredni wpływ na kluczowe wydarzenia I wojny światowej.
Juan José Okęcki, prezes Argentyńsko-Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego w latach 2019 – kwiecień 2025 oraz wybitny przedstawiciel Polonii w Argentynie, opowiada o decydującej roli, jaką jego stryj odegrał w tym fundamentalnym epizodzie historii Europy i świata.
WYWIAD
Aby zrozumieć wagę tych wydarzeń, należy przenieść się do okresu trwania I wojny światowej. Cesarz — późniejszy błogosławiony — Karol I Austriacki (1887–1922), beatyfikowany przez papieża Jana Pawła II, desperacko dążył do zawarcia odrębnego pokoju z aliantami, z pominięciem Niemiec. Gdyby do tego doszło, porozumienie to mogłoby mieć katastrofalne skutki dla dążeń niepodległościowych Polski, a nawet dla części jej terytorium.
ACH: Panie doktorze Okęcki, czy mógłby Pan wyjaśnić kontekst polityczny tamtego momentu i dlaczego odrębny pokój między Austro-Węgrami a aliantami byłby tak niekorzystny dla sprawy polskiej?
JJO: W 1917 roku następca cesarza Franciszka Józefa, Karol I Austrii, zwrócił się do Wielkiej Brytanii z propozycją zawarcia odrębnego pokoju bez udziału Niemiec. Oczywiście było to sprzeczne z interesami sprawy polskiej, ponieważ austriacka część Polski pozostałaby pod jej panowaniem. Zostało to jednak udaremnione przez polskie lobby w Londynie, kierowane przez Romana Dmowskiego, wspieranego przez Jana Marię Horodyskiego.
ACH: W tym kontekście, jaką konkretną rolę odegrał Pański stryj, Jan Maria Horodyski, aby uniemożliwić realizację tej inicjatywy i utrzymać sprawę polską na arenie międzynarodowej?
JJO: Norman Davies, wybitny brytyjski historyk, napisał: „Konflikt między Polakami w Londynie komplikował się wraz ze wzrostem wpływu osoby mało znanej: hrabiego Jana Horodyskiego, arystokraty z Galicji (Polska austriacka), który porzucił swoje majątki, aby osiedlić się w Szwajcarii z wyraźnym celem działania na rzecz jedności Polski z rządami alianckimi… Horodyski przyjął obywatelstwo brytyjskie i wkrótce stał się jednym z głównych źródeł informacji dla rządu brytyjskiego w sprawach Europy Wschodniej” (Norman Davies, The Poles in Great Britain 1914–1919). Horodyski wraz z Romanem Dmowskim przyczynił się do odrzucenia koncepcji odrębnego pokoju z Austrią.
ACH: Wskazuje się, że w 1917 roku Pański stryj doprowadził do uznania przez Wielką Brytanię obecności polskiego przedstawiciela dyplomatycznego. Czy można uznać ten fakt za wczesną formę międzynarodowego uznania państwa polskiego, jeszcze przed jego formalną niepodległością?
JJO: Rzeczywiście, Horodyski przyczynił się do tego, że rząd brytyjski zaakceptował hrabiego Sobańskiego jako ambasadora, jeszcze zanim Polska odzyskała niepodległość. Później został on ambasadorem we Francji i nabył budynek ambasady z własnych środków.
ACH: Po zakończeniu wojny słynny pianista i mąż stanu Ignacy Jan Paderewski — postać o popularności porównywalnej w swoim czasie do współczesnych gwiazd światowego formatu — wywarł znaczący wpływ na prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona, aby uwzględnił niepodległość Polski w swoich słynnych Czternastu Punktach. Czy prawdą jest, że aby wzmocnić swój argument, Paderewski twierdził, iż około czterech milionów Polaków mieszkających w USA poprze jego reelekcję?
JJO: Jak pisze Norman Davies: „W młodości Horodyski mieszkał w Nowym Jorku i dorobił się majątku na Wall Street. Na początku wojny był ściśle związany z Paderewskim, mobilizując Polaków w Ameryce, których chciał podporządkować brytyjskiemu dowództwu. Należy pamiętać, że Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny dopiero w 1917 roku. Wykorzystując ogromną popularność Paderewskiego, przyczynili się do tego, że ‘cztery miliony Polaków’ mieszkających w USA poparły reelekcję Woodrowa Wilsona”.
ACH: Bardzo dziękuję, Panie Doktorze, za podzielenie się tą niezwykłą i mało znaną historią.
JJO: To ja dziękuję. Szczerze wierzę, że — podobnie jak mój stryj Jan — było wielu anonimowych bohaterów, których wkład był decydujący, lecz historia nie zawsze potrafiła go odpowiednio docenić i zachować w zbiorowej pamięci. Chciałbym dodać jeszcze jedną rzecz: w 1918 roku Horodyski zaproponował rządowi brytyjskiemu przekazanie broni cywilnym Polakom na terenach austro-węgierskich. Rząd brytyjski odrzucił ten pomysł, lecz dwadzieścia lat później Churchill sięgnął do tego projektu i wykorzystał go bez zmian do stworzenia ruchu oporu w Jugosławii (Paul Latawski, Count Horodyski’s Plan to Set Europe Ablaze).
Skróty
ACH: Andrés Chowanczak
JJO: Juan José Okęcki
Bibliografia
- Paul Latawski, MHRA Modern Humanities Research Association, Count Horodyski’s Plan “To Set Europe Ablaze”
- Norman Davies, MHRA Modern Humanities Research Association, The Poles in Great Britain 1914–1918
- M.B. Biskupski, MHRA Modern Humanities Research Association, The Slavonic and East European Review, Vol. 63, nr 1 (styczeń 1985)
Andrés Chowanczak
Vicepresidente de la Unión de los Polacos en la República Argentina
